Voor altijd kind van je ouders?

Scheiding ouders kost kinderen later inkomen

Waar je wieg staat maakt uit voor kansen in het leven. Kinderen die zijn opgegroeid met gescheiden ouders verdienen als volwassene gemiddeld minder dan kinderen die zijn opgegroeid met beide ouders. Dit komt deels doordat de ouderlijke gezinsstructuur van invloed is op de gezinslevensloop van kinderen zelf. Kinderen van gescheiden ouders scheiden zelf vaker en moeten zich vaker redden als alleenstaande ouder wat gevolgen heeft voor hun economische positie.

Joanne Muller

Ongelijke uitkomsten

Bij een hardloopwedstrijd starten kinderen met rennen vanaf dezelfde lijn en op hetzelfde moment, maar ze finishen ongelijk. Op dezelfde manier heeft elk kind – in principe – gelijke toegang tot onderwijs en later de arbeidsmarkt, maar schopt het ene kind het verder qua carrière en inkomen dan het andere. Deze ongelijke uitkomsten zijn het gevolg van verschil in aanleg, maar ook van verschil in motivatie, mazzel, maatschappelijke privileges en, wellicht het belangrijkste, ondersteuning van ouders. Ouders juichen wel of niet bij het hardlopen, lezen wel of niet voor in de eerste jaren, helpen wel of niet bij schoolwerk en het vinden van een eerste baan. Wat ouders doen of niet doen beïnvloedt de ontwikkeling van hun kinderen en daarmee hun arbeidsmarktpositie op latere leeftijd.

Arbeidsloon zegt lang niet alles over winnen of verliezen in het leven. Wel is voldoende persoonlijk inkomen cruciaal voor economische zelfstandigheid en weerbaarheid, zeker op latere leeftijd. Daarnaast geeft arbeidsmarktdeelname een indicatie wiens ‘productief potentieel’ wordt benut of onderbenut.

Het moderne gezin: werkende moeders en scheidingen

Het inkomen van de vader bood lange tijd voldoende informatie om inkomen van volwassen kinderen te voorspellen. Verdiende vader veel, dan verdiende zoon op vergelijkbare leeftijd hoogstwaarschijnlijk ook veel. Tegenwoordig is dit intergenerationele proces niet meer zo simpel. Nieuwe bronnen van ongelijkheid tussen gezinnen zijn ontstaan. Om beter inzicht te krijgen in de kansen van de volgende generatie, is het belangrijk naar een breder palet van ouderlijke achtergrondkenmerken te kijken.

We leven in een revolutionair tijdperk. De grootste verandering op de arbeidsmarkt in de afgelopen eeuw is niet flexibilisering, vergrijzing of robotisering, maar de positie van vrouwen. Meer vrouwen, en dus moeders, zijn aan het werk dan ooit. Waar in 1969 slechts 35% van de Nederlandse vrouwen tussen de 25 en 45 werkte, is dat ruim tachtig procent in 2019 (CBS, 2020). Dit is een ongekende verschuiving in relatief korte tijd met gevolgen voor niet alleen vrouwen (de halve bevolking), maar ook de gezinnen waar zij deel van uitmaken. Juist de variatie in arbeid onder vrouwen zorgt voor nieuwe ongelijkheden tussen gezinnen.

Een tweede belangrijke demografische trend van de laatste decennia is de toename van het aantal scheidingen. Het aantal alleenstaanden en eenoudergezinnen nam gestaag toe (CBS, 2018). Steeds meer kinderen groeien op met gescheiden ouders. Ouderlijke scheiding kan het leven flink overhoop halen. Gescheiden ouders hebben gemiddeld minder te besteden en minder tijd voor hun kinderen. Stress rondom de scheiding kan de emotionele ontwikkeling van kinderen schaden, bijvoorbeeld door ondermijning van hun zelfvertrouwen en vertrouwen in anderen. Ten slotte komt scheiding vaker voor onder mensen met een lager opleidingsniveau (CBS, 2019). Hierdoor dreigt een steeds grotere kloof te ontstaan tussen hoogopgeleide tweeverdieners en laagopgeleide alleenstaande ouders (de diverging destinities hypothese, Mclanahan, 2004).

Overerving van niet-standaard gezinslevensloop

Met collega’s onderzoek ik de relatie tussen de kenmerken van ouders en het inkomen van hun kinderen op latere leeftijd. Maakt het voor mensen tussen de 45 en 60 jaar nog steeds uit wat zij van hun ouders hebben meegekregen? Het antwoord is overtuigend ja. We vinden dat mensen die zijn opgegroeid met gescheiden ouders aan het eind van hun carrière minder verdienen uit arbeid.

Om dit effect te verklaren richt veel onderzoek zich op het gemiddeld lagere opleidingsniveau van kinderen met gescheiden ouders. Ons onderzoek voegt een nieuwe verklaring toe. We laten zien dat kinderen van gescheiden ouders een grotere kans hebben op een niet-standaard gezinslevensloop wat hun arbeidskansen beïnvloedt.

Met een techniek die lijkt op DNA-analyse hebben we de gezinslevenslopen van mannen en vrouwen uit 13 Europese landen in kaart gebracht. De gezinslevensloop bestuderen we van leeftijd 18 tot 45 jaar. Aan de hand van de periode(s) samenwonen en de geboortejaren van eventuele kinderen bepalen we iemands gezinsstatus per levensjaar. Figuur 1 laat de typologie van gezinslevenslopen zien die we hebben gevonden. Iedere horizontale lijn representeert de gezinslevensloop van een respondent in de data. De kleuren corresponderen met de gezinsstatus van de respondent per levensjaar.

A screenshot of a cell phone

Description automatically generated
Figuur 1. Typologie van gezinslevenslopen, gebaseerd op levenslopen van 36.123 mensen uit 13 Europese landen (Databron: GGP)

Ieder type levensloop heeft duidelijke kenmerken. De mensen met een levensloop van het type “Partner met kind” hebben eerst een aantal jaar alleen gewoond (geel), zijn toen gaan samenwonen (lichtblauw), hebben een of meerdere kinderen gekregen (donkerblauw) en zijn de rest van hun gezinslevensloop met partner en kind(eren) blijven samenwonen. We onderscheiden binnen dit type levensloop mensen die vroeg of laat kinderen kregen.

De mensen met het type “Alleenstaand ouder” zijn een groot deel van hun gezinslevensloop alleen geweest met kinderen (rood). De mensen met type “Partner, geen kind” hebben een substantieel deel van hun gezinslevensloop samengewoond, maar geen kinderen gekregen. Ten slotte zijn de mensen met het type “Geen partner, geen kind” vrijwel hun hele leven alleen blijven wonen, soms op korte periodes samenwonen na.

De “Partner met kind” trajecten noemen we de standaard gezinslevensloop, omdat deze simpelweg het meeste voorkomen, namelijk bij 70.4 procent van de mannen en 67.7 procent van de vrouwen in onze Europese data. Mensen die afwijken van dit standaardtraject hebben langdurig geen partner en/of krijgen geen kinderen. Het blijkt dat kinderen van gescheiden ouders zelf vaker een niet-standaard gezinslevensloop hebben. Kinderen van gescheiden ouders hebben dus een kleinere kans op een langdurige relatie en een grotere kans om zelf alleenstaand ouder te worden.

Waarom dochters van gescheiden ouders juist een hoger inkomen kunnen hebben

Mannen met die zelf een niet-standaard gezinslevensloop volgen, hebben gemiddeld een lager inkomen uit arbeid. Uit onderzoek blijkt dat mannen met gezin ook na controle voor arbeidstijd, opleidingsniveau en werkervaring meer verdienen. Deze onverklaarde ‘bonus’ is waarschijnlijk het gevolg van de motivatie van mannen met partner en kind(eren) om aan de rolnorm van kostwinner te voldoen. De sociale omgeving, bijvoorbeeld de werkgever, ondersteunt hen daarbij, al dan niet bewust. Hoewel de samenleving gelijker is dan ooit, blijven deze traditionele verwachtingen van invloed.

Voor vrouwen geldt het omgekeerde. Zij hebben op latere leeftijd gemiddeld een hoger inkomen uit arbeid als zij zelf een niet-standaard gezinstraject hebben (Muller et al., 2020). Over het algemeen is de verwachting, zowel van anderen als henzelf, dat moeders een deel van hun werkweek aan zorg thuis besteden. Vrouwen die afwijken van de standaard gezinsstructuur zijn minder gebonden aan deze verwachtingen. Zij moeten werken voor zichzelf en eventueel voor hun afhankelijke kinderen. Belangrijke kanttekening hierbij is dat hoewel alleenstaande vrouwen een relatief hoog persoonlijk inkomen hebben (vergeleken met vrouwen met partner), hun totale huishoudinkomen gemiddeld lager is. Kinderen van alleenstaande moeders zijn daardoor financieel veelal minder goed af.

Ons onderzoek laat zien dat de verhoogde kans op een niet-standaard gezinslevensloop het lagere inkomen van mannen met gescheiden ouders deels verklaard. Bij vrouwen zien we echter een tegenovergesteld effect. Dochters van gescheiden ouders hebben juist een hoger inkomen dan vergelijkbare vrouwen die in een twee-ouder gezin zijn opgegroeid, omdat zij een verhoogde kans hebben op een niet-standaard gezinslevensloop.

Gelijke kansen en de lange schaduw van ouderlijk huis

De diversiteit in ouderlijke relatiestatus zorgt voor ongelijkheden in gezinslevensloop en arbeidsuitkomsten onder kinderen, en daarmee in economische weerbaarheid en benutting van talent. Effecten blijven vrijwel levenslang aanwezig: we nemen ze waar gedurende de hele arbeidscarrière, en logischerwijs ook in pensioen.

Voor het scheppen van gelijke kansen is algemeen toegankelijk onderwijs van hoge kwaliteit niet langer voldoende. Goed beleid dat de combinatie van zorg voor kinderen en werk ondersteunt, zoals hoogwaardige kinderopvang, is van essentieel belang om de druk op gezinnen te verlichten. De sluiting van de kinderopvang tijdens de coronacrisis maakte maar al te duidelijk hoe belangrijk die opvang voor onze productiviteit is. Door de langdurige aard van gezinseffecten kan beleid dat we nu maken nog tientallen jaren verschil maken in levens van zowel ouders als kinderen.

Onze bevindingen passen bij het beeld dat niet alleen economisch kapitaal, maar bijvoorbeeld ook sociaal kapitaal en sociale vaardigheden relevant zijn in de samenleving van de toekomst (SCP, 2014, 2016). Werkenden krijgen met steeds meer onzekerheid en onvoorspelbaarheid te maken door gebrek aan continuïteit van arbeid en daarmee inkomen. Daarbij komt dat de overheid veel verantwoordelijkheden heeft teruggeschoven naar gezinnen. Mensen moeten steeds zelfredzamer zijn.

De basis die het gezin biedt, op financieel vlak maar ook op sociaal en praktisch vlak, wordt daardoor steeds belangrijker. Waar het ene gezin profijt heeft van een dubbel inkomen, en daardoor meer inkomenszekerheid heeft, zijn alleenstaande gezinnen minder weerbaar. Ook op gebied van vaardigheden, gevoel van zekerheid en stressbestendigheid geeft het standaard gezin de meest robuuste basis. De toename van mensen met een niet-standaard gezinslevensloop en de ‘overerving’ van de kans op een niet-standaard gezinslevensloop van generatie op generatie, maken dat gezinsstructuur een nieuwe en invloedrijke scheidslijn vormt in de samenleving.

Over de auteur

Joanne Muller

Promovendus bij het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) en docent aan de Universiteit van Amsterdam